Rolnictwo ekologiczne to sposób gospodarowania ograniczający zależność od nakładów zewnętrznych poprzez stymulowanie biologicznych mechanizmów produkcyjnych w obrębie gospodarstwa. W rolnictwie ekologicznym wyklucza się z produkcji środki wytworzone lub przetworzone przemysłowo (nawet jeśli są to analogi substancji naturalnie występujących). Założeniem tego systemu jest naśladowanie procesów zachodzących w naturalnych ekosystemach – zarówno jeśli chodzi o aspekt ilościowy (poziom intensywności) jak i jakościowy (rodzaj wprowadzanych do obiegu substancji). Nie ma powszechnej „jedynie obowiązującej” definicji rolnictwa ekologicznego, system ten od początku (ok.1970) samodefiniuje się poprzez kryteria, czyli dozwolone środki i sposoby produkcji. Takie podejście przejęły i skodyfikowały regulacje prawne dotyczące ekologicznej produkcji żywności w Unii Europejskiej, w USA, Japonii i innych krajach.

Szczegółowe kryteria produkcyjne służą realizacji trzech podstawowych celów rolnictwa ekologicznego, są to: zachowanie wysokiego poziomu próchnicy warunkującej żyzność gleby, utrzymanie równowagi biologicznej w środowisku produkcji rolniczej dzięki pielęgnowaniu bio-różnorodności, samowystarczalność paszowo-nawozowa czyli dążenie do zamknięcia obiegu materii w gospodarstwie (poprzez zrównoważenie produkcji roślinnej i zwierzęcej).

W praktyce rolniczej kluczowe znaczenie ma odpowiednio zaplanowany płodozmian o kilkuletniej rotacji (minimum cztery lata), z udziałem roślin motylkowatych w plonie głównym, a także wsiewek i międzyplonów chroniących glebę przed erozją. Podstawą nawożenia jest próchnica (humus) uzyskiwana w procesie kompostowania obornika i/lub innych materiałów organicznych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego (obornik, jeśli nie przekompos-towany - musi być wstępnie rozłożony).

Nawozy organiczne powinny być wytworzone w gospodarstwie; dozwolony jest ograniczony zakup nawozów organicznych z ekstensywnych gospodarstw konwencjonalnych, przy czym powinny one zostać przekompostowane w gospodarstwie ekologicznym.

W bilansie nawozowym bardzo ważną rolę odgrywają rośliny motylkowate, wzbogacające glebę w azot.

Rolnictwo ekologiczne wykorzystuje także nawozy mineralne, ale wyłącznie pochodzenia naturalnego, nieprzetworzone metodami przemysłowymi (dozwolone minerały fosforowe i potasowe stosuje się wtedy, gdy w glebie stwierdzono ich trwały niedobór).

Odchwaszczanie wykonuje się mechanicznie, przy użyciu bron, obsypników, pielników, a w ogrodnictwie - także narzędzi ręcznych. Jeśli mimo działań profilaktycznych (tworzenie równowagi biologicznej) wystąpi nasilenie chorób czy szkodników, dozwolone są działania interwencyjne, ograniczone do środków mechanicznych i biologicznych.

Dopuszcza się stosowanie preparatów wirusowych i bakteryjnych, pułapek, substancji feromonowych, wyciągów roślinnych i innych środków naturalnych. Niedozwolone jest stosowanie syntetycznych regulatorów wzrostu, ani zaprawianie nasion i materiału sadzeniowego środkami syntetycznymi.

Istotną rolę w gospodarstwie ekologicznym spełniają zwierzęta: usprawniają i jednocześnie zamykają obieg materii. Obecność zwierząt wymusza włączenie do upra-wy roślin pastewnych (poszerzenie bio-różnorodności), a przede wszystkim zapewnia gospodarstwu własne nawozy organiczne. Samowystarczalność paszowo-nawozową umożliwia obsada zwierząt 0,5-1,5 SD/ha. Dopuszczalna obsada to 2 DJP/ha, co w skali roku daje rocznie 170 kg azotu zawartego w odchodach zwierząt.

Warunki chowu i utrzymania zwierząt muszą być zgodne z ich wymaganiami gatunkowymi. Regułą jest wychów pastwiskowy latem i dostęp do wybiegów zimą: zwierzęta muszą mieć możliwość ruchu na powietrzu. W budynkach inwentarskich należy im zapewnić dosta-teczną wielkość stanowiska, stały dostęp do wody i pasz, wystarczającą ilość światła i naturalną ściółkę.

Zwierzęta dokupywane muszą pochodzić z chowu w gospodarstwach ekologicznych; tylko na określonych warunkach mogą pochodzić ze źródeł konwencjonalnych. Dopiero po określonym czasie odchowu w gospodarstwie ekologicznym produkty pochodzące od tych zwierząt mogą być sprzedawane jako eko-rolnicze.

W żywieniu zwierząt wyklucza się pasze przemysłowe, zawierające syntetyczne dodatki paszowe. Pasze powinny być wytwarzane w gospodarstwie, dopuszczalny jest jedynie do końca 2009 r. zakup do 10% pasz z gospodarstw konwencjonalnych (średnio intensyw-nych) dla zwierząt nie-roślinożernych (trzoda i drób).

Okaleczanie zwierząt jest niedozwolone; dopuszcza się jedynie niektóre zabiegi hodowlane i produkcyjne.

Troska o zdrowie i kondycję zwierząt wyraża się w pro-filaktyce i ściśle wiąże z warunkami utrzymania i żywienia. Leki alopatyczne jak antybiotyki, sulfonamidy, kokcydio-statyki można stosować wyjątkowo, pod kontrolą weterynarza,przy czym okres karencji dla produktów pochodzących od leczonych zwierząt jest dwa razy dłuższy niż zaleca producent leku. Profilaktyczne podawanie leków jest zabronione, a szczepienia ochronne dopuszczone tylko wtedy, gdy są wymagane urzędowo.

Przetwórstwo produktów rolnictwa ekologicznego ma na celu zachowanie wysokiej jakości biologicznej surowców. Dopuszczalne są tradycyjne metody mechaniczne, fizyczne, fermentacyjne oraz ograniczona liczba sprawdzonych przez wieki substancji dodatkowych.

W przetwórstwie nie mogą być stosowane syntetyczne dodatki i substancje wspomagające, jak barwniki, emulgatory, stabilizatory, konserwanty, przeciwutleniacze, substancje powlekające i in. Mikroorganizmy zmienione w drodze inżynierii genetycznej (GMO) ani ich produkty, nie mogą być wykorzystywane w przetwórstwie eko-rolniczym. Napromienianie żywności jest zabronione.

Przechowywanie musi gwarantować odpowiednie warunki magazynowania towaru. Pomieszczenia nie mogą być traktowane pestycydami; wykluczone są toksyczne materiały budowlane, farby itd. Transport produktów musi być odpowiedni do ich rodzaju, przy czym produkty muszą być transportowane w zamkniętych opakowaniach i być właściwie oznakowane.

Wieloskładnikowe produkty przetworzone muszą zawierać co najmniej 95% składników eko-rolniczych, by dany środek spożywczy mógł być oznakowany jako produkt rolnictwa ekologicznego. Jeśli udział składników certyfikowanych wynosi mniej niż 95% możliwa jest tylko wzmianka o nich w liście składników, z podaniem ich łącznej procentowej zwartości w masie skladników pochodzenia rolniczego. Jako składniki konwencjonalne (do 5%) mogą być stosowane wyłącznie składniki wymienione w urzędowym wykazie, ustalanym na szczeblu Komisji Europejskiej.

Praktycznie, w obrocie rynkowym znajdują się produkty zawierające wyłącznie składniki z rolnictwa ekologicznego.

Kryteria eko-rolnicze określają dozwolone środki i sposoby produkcji oraz przetwórstwa. Dozwolone substancje są wymienione w załączniku VIII rozpo-rządzenia Komisji 889/2008; są to listy pozytywne: środki w nich nie zamieszczone nie mają zastosowania w ekologicznej produkcji żywności.

II. KONTROLA W ROLNICTWIE EKOLOGICZNYM

Pozytywne oddziaływanie ekologicznych metod produkcji na środowisko i na jakość żywności nie ujawnia się zewnętrznie w produktach. Po to, by konsument mógł je bezbłędnie rozpoznać na rynku, konieczny jest jednoznaczny system ich identyfikacji. Specjalne oznakowanie nie jest potrzebne, gdy zakupu dokonuje się bezpośrednio u producenta, ale gdy produkty ekologiczne są wprowadzane do obrotu na anonimowy rynek – niezbędne jest poświadczenie zgodności z kryteriami poprzez system certyfikacji.

Początkowo wiarygodność produkcji ekologicznej potwierdzali sami rolnicy, kontrolując nawzajem swoje gospodarstwa, później ugrupowania eko-producenckie powoływały specjalne organy inspekcji i atestacji; w obu przypadkach była to jednak kontrola wewnętrzna. Wprowadzone w latach 90-ych regulacje prawne stanowią, że certyfikacja musi być dokonywana przez stronę trzecią, co oznacza, że eko-producenci są kontrolowani przez niezależną, upoważnioną jednostkę kontrolną/certyfikującą.

Kontrola dotyczy sposobu produkcji, a nie produktu końcowego. Przyjmuje się, że jeśli warunki środowiskowe nie budzą zastrzeżeń, to jakość płodów rolnych zależy od sposobu wytwarzania. Kontrola obejmuje właśnie sposób wytwarzania, określony w kryteriach rolnictwa ekologicznego, zapewniający naturalną jakość produktów. Warto podkreślić, że produkty rolnictwa ekologicznego podlegają ogólnym przepisom prawa żywnościowego; ekologiczna metoda produkcji wnosi wartość dodatkową i podlega dodatkowej kontroli.

Na program certyfikacji składają się standardy (kryteria), kontrola (sprawdzanie, czy są one przestrzegane), certyfikacja (poświadczenie przestrzegania kryteriów). Program certyfikacji dysponujący odpowiednim zapleczem (osobowość prawna, kadra fachowa, wyposażenie techniczne) działa według jawnych zasad, jest otwarty dla wszystkich zainteresowanych, niezależny od interesów którejkolwiek ze stron, gwarantuje poufność informacji (ochronę danych).

Certyfikowane gospodarstwa, przetwórnie, hurtownie mogą wprowadzać do obrotu produkty oznakowane jako „wytworzone metodami ekologicznymi” i opatrywać je znakiem organizacji certyfikującej, stanowiącym gwarancję takiego stwierdzenia.

Kryteriów rolnictwa ekologicznego nie można traktować jak instrukcji technologicznej dla producentów, to rodzaj umowy między producentami i nabywcami żywności, dotyczącej sposobu wytwarzania produktów. Gwarancją dotrzymania warunków umowy jest certyfikat – świadectwo wystawione przez niezależną jednostkę kontrolną – w interesie producentów, dla których stanowi przepustkę na rynek eko-produktów oraz konsumentów, dla których jest dowodem wiarygodności tych produktów.

Dr inż. Urszula Sołtysiak