Certyfikacja produkcji i przetwórstwa w rolnictwie ekologicznym

Drukuj (plik .pdf)

Rolnictwo ekologiczne w pigułce


I. Założenia, cele, zasady

Rolnictwo ekologiczne to sposób gospodarowania zmniejszający zależność od nakładów zewnętrznych poprzez stymulowanie biologicznych mechanizmów produkcyjnych w obrębie gospodarstwa. Rolnictwo ekologiczne radykalnie ogranicza stosowanie środków wytworzonych lub przetworzonych przemysłowo, nawet jeśli są to analogi substancji występujących w przyrodzie. Założeniem tego systemu jest naśladowanie procesów zachodzących w naturalnych ekosystemach – zarówno jeśli chodzi o aspekt jakościowy (rodzaj wprowadzanych do obiegu substancji), jak i ilościowy (poziom intensywności). Nie ma  powszechnie obowiązującej definicji rolnictwa ekologicznego, system ten od początku (ok.1970) samodefiniuje się poprzez kryteria, czyli dozwolone środki i sposoby produkcji.

Szczegółowe kryteria produkcyjne służą realizacji trzech podstawowych celów rolnictwa ekologicznego, są to:

  • zachowanie wysokiego poziomu próchnicy warunkującej żyzność gleby
  • utrzymanie równowagi biologicznej w środowisku produkcji dzięki pielęgnowaniu bio-różnorodności
  • samowystarczalność paszowo-nawozowa, czyli dążenie do zamknięcia obiegu materii w gospodarstwie poprzez zrównoważenie produkcji roślinnej i zwierzęcej.

W rolnictwie ekologicznym, w samoregulujących się cyklach przyrodniczych powstają płody rolne o wysokiej jakości biologicznej, porównywalnej z jakością surowców pochodzących z naturalnych ekosystemów.

Integralną częścią kryteriów produkcji rolnej jest konwersja (przestawianie) na metodę ekologiczną, czyli wymagany okres stosowania kryteriów w gospodarstwie przed przyznaniem eko-rolniczego statusu po raz pierwszy. Okres konwersji trwa zasadniczo 2 lata (dla upraw wieloletnich – 3 lata) i ma przyczynić się do rozkładu pozostałości stosowanych wcześniej środków agrochemicznych oraz służyć osiąganiu równowagi ekologicznej w gospodarstwie.

Kryteria rolnictwa ekologicznego to nie tylko wymogi dotyczące uprawy roślin i chowu zwierząt, system obejmuje także przetwórstwo surowców eko-rolniczych oraz zasady znakowania produktów przeznaczonych do  obrotu. Takie ujęcie, wypracowane oddolnie przez organizacje eko-producentów zrzeszone w Międzynarodowej Federacji Rolnictwa Ekologicznego IFOAM, zostało usankcjonowane prawnie na początku lat 90-ych XX w. we Wspólnocie Europejskiej i w USA, a także w wytycznych Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO. Szczególna rola kryteriów wyraża się w tym, że ich wdrożenie podlega kontroli i jest warunkiem uzyskania certyfikatu, uprawniającego do znakowania i zbytu produktów jako pochodzące z rolnictwa ekologicznego.

II. Kryteria ekologicznej produkcji rolnej

W uprawie roślin kluczowe znaczenie ma odpowiednio zaplanowany płodozmian o kilkuletniej rotacji (minimum cztery lata), z udziałem roślin motylkowatych w plonie głównym, obejmujący wsiewki i  międzyplony chroniące glebę przed erozją.

Podstawą nawożenia jest próchnica (humus) uzyskiwana w procesie kompostowania obornika i/lub innych materiałów organicznych pochodzenia roślinnego i zwierzęcego (obornik, jeśli nie przekompostowany - musi być wstępnie rozłożony).

Nawozy organiczne powinny być wytworzone w gospodarstwie lub pochodzić z innych gospodarstw ekologicznych. Dozwolony jest ograniczony zakup nawozów organicznych z niezbyt intensywnych gospodarstw konwencjonalnych, przy czym powinny one zostać przekompostowane w gospodarstwie ekologicznym.

W bilansie nawozowym bardzo ważną rolę odgrywają rośliny motylkowate, wzbogacające glebę w azot.

Rolnictwo ekologiczne wykorzystuje także nawozy mineralne, ale wyłącznie pochodzenia naturalnego, nieprzetworzone metodami przemysłowymi. Dozwolone nawozy mineralne stosuje się uzupełniająco wtedy, gdy w glebie stwierdzono ich trwały niedobór. Wykaz dozwolonych środków służących utrzymywaniu żyzności gleby jest zawarty w przepisach prawnych UE (załącznik I do rozporządzenia 889/2008).

Materiał siewny i rozmnożeniowy powinien pochodzić z reprodukcji w rolnictwie ekologicznym. Jeśli jest niedostępny na rynku, konieczne jest wnioskowanie o urzędową zgodę na zastosowanie materiału konwencjonalnego, nie zaprawianego chemicznie.

Odchwaszczanie wykonuje się mechanicznie, przy użyciu bron, obsypników, pielników, a w ogrodnictwie - także narzędzi ręcznych. Podstawowym instrumentem ograniczania zachwaszczenia jest właściwie zaplanowany płodozmian.

Jeśli mimo działań profilaktycznych (tworzenie równowagi biologicznej) wystąpi nasilenie chorób czy szkodników, dozwolone są działania interwencyjne, ograniczone do środków fizycznych i biologicznych. Dopuszcza się stosowanie preparatów wirusowych i bakteryjnych, pułapek, substancji feromonowych, wyciągów roślinnych i innych środków naturalnych. Wykaz środków dopuszczonych do stosowania w ochronie roślin stanowi załącznik II do rozporządzenia 889/2008. Niedozwolone jest stosowanie syntetycznych regulatorów wzrostu, ani zaprawianie nasion i materiału sadzeniowego środkami syntetycznymi.

Zwierzęta spełniają w gospodarstwie ekologicznym istotną rolę: usprawniają i jednocześnie zamykają obieg materii. Obecność zwierząt wymusza włączenie do uprawy roślin pastewnych (poszerzenie bio-różnorodności), a przede wszystkim zapewnia gospodarstwu własne nawozy organiczne. Samowystarczalność paszowo-nawozową umożliwia obsada zwierząt 0,5-1,5 DJP/ha. Dopuszczalna obsada to 2 DJP/ha, co w skali roku daje rocznie 170 kg azotu zawartego w odchodach zwierząt.

Warunki chowu i utrzymania zwierząt muszą być zgodne z ich wymaganiami gatunkowymi, czyli –  zapewniać im dobrostan. Regułą jest wychów pastwiskowy latem i dostęp do wybiegów zimą: zwierzęta muszą mieć możliwość ruchu na powietrzu. W budynkach inwentarskich należy im  zapewnić dostateczną wielkość stanowiska, stały dostęp do wody i pasz, wystarczającą ilość światła i naturalną ściółkę.

Zwierzęta dokupywane muszą pochodzić z chowu w gospodarstwach ekologicznych; tylko do celów rozrodu i tylko na określonych warunkach, mogą pochodzić ze źródeł konwencjonalnych. Dopiero po określonym czasie utrzymania w gospodarstwie ekologicznym produkty pochodzące od tych zwierząt mogą być sprzedawane jako eko-rolnicze.

Pasze powinny być wytwarzane w gospodarstwie lub pochodzić z innych gospodarstw ekologicznych; możliwy jest zakup pasz z gospodarstw w okresie konwersji (po upływie 12 miesięcy ekologicznego gospodarowania). W żywieniu zwierząt wyklucza się pasze przemysłowe, zawierające syntetyczne dodatki paszowe.

Okaleczanie zwierząt (kastrowanie, obcinanie kiełków, skracanie dziobów, ogonów, etc.) jest w zasadzie niedozwolone; dopuszcza się jedynie niektóre zabiegi hodowlane i produkcyjne, wykonywane przez wykwalifikowany personel.

Troska o zdrowie i kondycję zwierząt wyraża się w profilaktyce i ściśle wiąże z warunkami utrzymania i żywienia. Leki alopatyczne jak antybiotyki, sulfonamidy, kokcydiostatyki można stosować wyjątkowo, pod kontrolą weterynarza, przy czym okres karencji dla produktów pochodzących od leczonych zwierząt jest dwa razy dłuższy niż określony przez producenta leku. Profilaktyczne podawanie leków jest zabronione, a szczepienia ochronne dopuszczone tylko wtedy, gdy są wymagane urzędowo.

III. Przetwarzanie produktów rolnictwa ekologicznego

Przetwórstwo oraz dalsze etapy postępowania z eko-produktami, mają na celu zachowanie, w jak największym stopniu, pierwotnej jakości ekologicznych płodów rolnych.

Dopuszczalne są tradycyjne metody mechaniczne, fizyczne, fermentacyjne oraz ograniczona liczba sprawdzonych od lat substancji dodatkowych.

W przetwórstwie nie mogą być stosowane syntetyczne dodatki i substancje wspomagające, jak barwniki, emulgatory, stabilizatory, konserwanty, przeciwutleniacze, substancje powlekające i in. Mikroorganizmy zmienione w drodze inżynierii genetycznej (GMO) ani ich produkty, nie mogą być wykorzystywane w przetwórstwie eko-rolniczym. Napromienianie żywności jest zabronione.

Przechowywanie musi gwarantować odpowiednie warunki magazynowania towaru. Pomieszczenia składowe nie mogą być traktowane pestycydami; wykluczone są toksyczne materiały budowlane, farby, etc.

Transport produktów musi być odpowiedni do ich rodzaju, przy czym produkty muszą być transportowane w zamkniętych i oznakowanych opakowaniach. Transport surowców luzem może odbywać się wyłącznie między podmiotami objętymi systemem kontroli, pod warunkiem, że każdy z nich prowadzi ewidencję ładunków transportowych.

Wieloskładnikowe produkty przetworzone muszą zawierać co najmniej 95% składników eko-rolniczych, by dany środek spożywczy mógł być oznakowany jako produkt rolnictwa ekologicznego. Jako składniki konwencjonalne (do 5%) mogą być stosowane wyłącznie produkty wymienione w urzędowym wykazie, ustalanym na szczeblu Komisji Europejskiej (załącznik IX do rozporządzenia 889/2008). Jeśli udział składników certyfikowanych wynosi mniej niż 95%, możliwe jest tylko wymienienie ich w składzie surowcowym, z podaniem ich łącznej procentowej zwartości w masie składników pochodzenia rolniczego.

Dozwolone substancje dodatkowe są wymienione w załączniku VIII rozporządzenia Komisji 889/2008; jest to lista pozytywna: substancje nie zamieszczone w wykazie – nie mają zastosowania w ekologicznej produkcji żywności.

IV. Kontrola produkcji / Certyfikacja produktów

Pozytywne oddziaływanie ekologicznych metod produkcji na środowisko i na jakość żywności nie ujawnia się zewnętrznie w produktach. Po to by konsument mógł je bezbłędnie rozpoznać na rynku, konieczny jest jednoznaczny system ich identyfikacji. Specjalne oznakowanie nie jest potrzebne, gdy zakupu dokonuje się bezpośrednio u producenta, ale gdy produkty ekologiczne są wprowadzane do obrotu na anonimowy rynek – niezbędne jest poświadczenie zgodności z kryteriami poprzez system certyfikacji.

Wprowadzone w latach 90-ych XX w. regulacje prawne stanowią, że certyfikacja musi być dokonywana przez stronę trzecią, co oznacza, że eko-producenci są kontrolowani przez niezależną, upoważnioną jednostkę kontrolną/certyfikującą.

Kontrola nie oznacza analizy produktu końcowego, lecz dotyczy sposobu produkcji. Przyjmuje się, że jeśli warunki środowiskowe nie budzą zastrzeżeń, to jakość płodów rolnych zależy od sposobu wytwarzania. Kontrola obejmuje właśnie sposób wytwarzania, określony w kryteriach rolnictwa ekologicznego, zapewniający naturalną jakość produktów. Warto podkreślić, że produkty rolnictwa ekologicznego podlegają ogólnym przepisom prawa żywnościowego; ekologiczna metoda produkcji wnosi wartość dodatkową i podlega dodatkowej kontroli.

Na program certyfikacji składają się standardy (kryteria), kontrola (sprawdzanie, czy są one przestrzegane), certyfikacja (poświadczanie przestrzegania kryteriów). Program certyfikacji dysponujący odpowiednim zapleczem (osobowość prawna, kadra fachowa, wyposażenie techniczne) działa według jawnych zasad, jest otwarty dla wszystkich zainteresowanych, niezależny od interesów którejkolwiek ze stron, gwarantuje poufność informacji (ochronę danych gospodarczych).

Certyfikowane gospodarstwa i przetwórnie mogą wprowadzać do obrotu produkty oznakowane jako ekologiczne i opatrywać je unijnym znakiem (logo) żywności ekologicznej, stanowiącym gwarancję takiego stwierdzenia. Dodatkowo można stosować także inne znaki, krajowe i prywatne, a także logo organizacji certyfikującej. Kryteriów rolnictwa ekologicznego nie należy traktować wyłącznie jako instrukcję technologiczną dla producentów, to także rodzaj umowy między producentami i nabywcami żywności, dotyczącej sposobu wytwarzania produktów. Gwarancją dotrzymania warunków umowy jest certyfikat – świadectwo wystawiane przez niezależną jednostkę certyfikującą – w interesie producentów, dla których stanowi przepustkę na rynek eko-produktów oraz konsumentów, dla których jest dowodem wiarygodności tych produktów.

V. Wymogi prawne regulujące produkcję ekologiczną

Wymogi prawne regulujące ekologiczną produkcję w Unii Europejskiej są ustanowione w rozporządzeniach, obowiązujących w całości i bezpośrednio w każdym państwie członkowskim UE. Są to:

  • podstawowe ROZPORZĄDZENIE RADY (WE) nr 834/2007 z 28 czerwca 2007 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych i uchylające rozporządzenie (EWG) nr 2092/91
  • wykonawcze ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) nr 889/2008 z 5 września 2008 r. ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 834/2007 w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych w odniesieniu do produkcji ekologicznej, znakowania i kontroli.

System organizacyjny rolnictwa ekologicznego w Polsce reguluje ustawa z dnia 25 czerwca 2009 r. o rolnictwie ekologicznym (Dz.U. nr 116 poz. 975).

Uwaga: akty prawne obowiązują w ich zaktualizowanych brzmieniach.

Wszystkie akty prawne dotyczące rolnictwa ekologicznego są dostępne na stronie www.minrol.gov.pl.

Copyright © 2012 AGRO BIO TEST