Współczesne rolnictwo ekologiczne, zainicjowane przez metodę biodynamiczną (1924), zaczęło się rozwijać w latach 70-ych, w proteście przeciwko postępującej chemizacji rolnictwa i – co za tym idzie – żywności

Samoorganizacja nowego systemu

Powstający rynek produktów „bez agrochemii” stworzył potrzebę uporządkowania reguł i uwiarygodnienia ekologicznego sposobu produkcji w oczach nabywców. Coraz liczniejsze ugrupowania rolników tworzyły bowiem własne zasady gospodarowania w zgodzie z naturą. Dążąc do ich harmonizacji, Międzynarodowa Federacja Rolnictwa Ekologicznego, IFOAM (założ. 1972) wypracowała Podstawy Kryteriów Rolnictwa Ekologicznego, stanowiące (od 1982) ramowe wytyczne dla organizacji członkowskich. Ułatwiło to i przyspieszyło powstawanie w wielu krajach dobrowolnych zrzeszeń rolników z własnymi programami eko-rolnictwa. W Polsce taki program (kryteria produkcji – kontrola producentów – certyfikacja produktów) zapoczątkowało Stowarzyszenie EKOLAND (założ. 1989).

Regulacje prawne czyli wymogi urzędowe

Rosnący popyt na eko-żywność spowodował przyrost liczby gospodarstw, ale także zalew rynku produktami pseudoekologicznymi. Powstała więc kolejna potrzeba: prawnego uregulowania zasad produkcji, jej kontroli i znakowania. Wymogi urzędowe, mimo biurokratycznych obciążeń, stanowią skuteczną metodę ochrony producentów przed nieuczciwą konkurencją, a konsumentów – przed bałamutnym znakowaniem żywności.
We Wspólnocie Europejskiej dostawców żywności eko-rolniczej obowiązuje (od 1993) Rozporządzenie nr 2092/91 w sprawie produkcji ekologicznej produktów rolnych oraz znakowania produktów rolnych i środków spożywczych. Reguluje ono kilka istotnych spraw:

- określa jakie środki można stosować w rolnictwie ekologicznym, oraz w przetwórstwie surowców eko-rolniczych,
- ustanawia wymóg kontroli na każdym etapie wytwarzania i przygotowania eko-produktów oraz określa tryb owych kontroli,
- ustala zasady znakowania (etykietowania) produktów eko-rolniczych.

W USA rynek rolnictwa ekologicznego reguluje federalna ustawa o produkcji żywności eko-rolniczej (1990). Na mocy ustawy został opracowany Krajowy Program Eko-rolniczy (NOP), który wprowadził (od 2002) jednolite wymogi na całym obszarze Stanów Zjednoczonych. Prawo krajowe dotyczące rolnictwa ekologicznego stworzyła także Japonia (2000), stanowiąca poważny rynek eko-rolniczy. Ponad 50 krajów już posiada lub jest w trakcie opracowania eko-rolniczego ustawodawstwa.
Wymogi prawne tworzone w różnych państwach są w zasadzie zbliżone (wywodzą się z kryteriów IFOAM), ale nie identyczne. Producenci, którzy chcą sprzedawać eko-żywność w różnych państwach, muszą więc poddać swe przedsięwzięcie certyfikacji wg odpowiednich standardów.

Fundamentalne zasady rolnictwa ekologicznego

- utrzymanie żyzności gleby, jako podstawa zdolności produkcyjnych gospodarstwa,
- samowystarczalność paszowo-nawozowa w gospodarstwie,
- różnorodność gatunków, sprzyjająca przywracaniu równowagi biologicznej w gospodarstwie

Kardynalną zasadą jest też wykluczenie (z rolnictwa i przetwórstwa) organizmów modyfikowanych genetycznie (GMO) oraz ich pochodnych.
Gospodarstwo rolne postrzegane jest jako samoregulująca się jednostka, wykorzystująca lokalne zasoby przyrodnicze.

Główne kryteria ekologicznego gospodarowania

W uprawie roślin:
- nawozy gospodarskie: obornik, komposty, nawozy zielone (gnojowica poważnie ograniczona, przemysłowe nawozy niedozwolone);
- odpowiednio dobrany, urozmaicony płodozmian, uwzględniający rośliny motylkowate, wsiewki, międzyplony;
- poprawna agrotechnika, ograniczająca zachwaszczenie upraw (herbicydy niedozwolone);
- ochrona roślin przed chorobami i szkodnikami oparta na zasadzie „zapobieganie zamiast zwalczania” (syntetyczne pestycydy niedozwolone);
- materiał siewny i sadzeniowy reprodukowany w rolnictwie ekologicznym.

W chowie i hodowli zwierząt:
- sposoby utrzymania zwierząt uwzględniające naturalne potrzeby gatunkowe: obowiązkowy chów pastwiskowy, zapewniony dostęp do wybiegów;
- budynki inwentarskie o odpowiedniej wielkości stanowisk, z dostępem światła dziennego, odpowiednia wentylacja, naturalna ściółka (podłogi rusztowe – ograniczone);
- żywienie zwierząt oparte głównie na paszach własnych gospodarstwa (niedozwolone syntetyczne dodatki paszowe), stały dostęp do wody i pasz;
- opieka weterynaryjna preferująca leki naturalne i homeopatyczne (profilaktyczne podawanie antybiotyków zakazane), leczenie zwierząt obowiązkowo dokumentowane.
 

Szczegółowe wymogi obowiązujące w produkcji eko-rolniczej określone są w art. 6 i 7 oraz załącznikach I i II Rozporządzenia 2092/91.

Przestawianie na rolnictwo ekologiczne

Zanim rolnik uzyska certyfikat potwierdzający spełnienie wymogów, musi gospodarować wg zasad rolnictwa ekologicznego przez 24 miesiące przed wysiewem roślin, których plon ma być objęty certyfikacją, a w przypadku roślin sadowniczych – 36 miesięcy przed zbiorem upraw planowanych jako certyfikowane. Okres ten nosi nazwę przestawiania na rolnictwo ekologiczne i dotyczy gospodarstwa jako całości: nie można stosować agrochemii na części gruntów, ani podawać niektórym zwierzętom dodatków paszowych pochodzenia przemysłowego („przestawianie” chowu zwierząt trwa także 2 lata), a niedozwolone środki nie mogą w ogóle znajdować się na terenie gospodarstwa.
Zarówno w okresie przestawiania, jak i po uzyskaniu certyfikatu, gospodarstwa podlegają corocznej kontroli (czy spełniają kryteria). Zaniechanie kontroli skutkuje zerwaniem ciągłości i koniecznością powtórki okresu przestawiania.
Gospodarstwo w okresie przestawiania nie może sprzedawać produktów jako eko-rolnicze.
Okres przestawiania obowiązuje tylko gospodarstwa rolne (chodzi o rozkład pozostałości agro-chemicznych w glebie); nie obowiązuje przetwórstwa i przygotowania do obrotu.

Certyfikacja czyli gwarancja pochodzenia eko-rolniczego

Pozytywne oddziaływanie rolnictwa ekologicznego na środowisko oraz na jakość żywności nie manifestuje się zewnętrznie w produktach. Po to, by bezbłędnie rozpoznać produkty rolnictwa ekologicznego wśród masy innych towarów, niezbędny jest odpowiedni sposób ich identyfikacji. Wiarygodność producentów i produktów rolnictwa ekologicznego zapewnia kontrola, prowadzona przez upoważnioną jednostkę certyfikującą.
Kontrola w ekologicznej produkcji żywności dotyczy sposobu produkcji: przyjmuje się bowiem, że jeśli stan środowiska nie budzi zastrzeżeń, to jakość wewnętrzna produktów rolniczych wynika ze sposobu wytwarzania. Właśnie sposób wytwarzania, określony w kryteriach rolnictwa ekologicznego, podlega tutaj kontroli; same produkty bada się wtedy, gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie ich skażenia.
Pełnozakresowa kontrola w gospodarstwach i przetwórniach odbywa się corocznie, oprócz tego prowadzone są inspekcje niezapowiedziane. Kontroli podlegają nie tylko wszystkie obiekty gospodarstwa: pola, łąki, pastwiska, wybiegi, budynki inwentarskie, maszyny, urządzenia, linie technologiczne, magazyny, przechowalnie, etc, ale także dokumentacja produkcji: księgi rachunkowe, dowody zakupu środków do produkcji oraz surowców, księga gospodarstwa (lub zapisy), etykiety (i materiały reklamowe), wreszcie – bilans zbiorów i sprzedaży produktów eko-rolniczych. Na podstawie protokołu z kontroli, jednostka certyfikująca ocenia czy gospodarstwo (lub przetwórnia) spełnia kryteria, a następnie wystawia certyfikat zgodności, upoważniający do sprzedaży produktów rolnictwa ekologicznego.

Dotacje dla gospodarstw ekologicznych

Wyrazem wsparcia dla eko-produkcji są dotacje udzielane gospodarstwom spełniającym wymogi obowiązujące w rolnictwie ekologicznym. Od 2004r. dotacje do powierzchni upraw eko-rolniczych są częścią programów rolno-środowiskowych, finansowanych w 80% ze środków UE i w 20% z budżetu krajowego, monitorowanych i rozliczanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (szczegóły w powiatowych biurach ARiMR). Rolnicy ekologiczni w Polsce korzystają także (od 1998) z dotacji do kosztów kontroli, finansowanych z budżetu krajowego, na mocy corocznych rozporządzeń MRiRW (zazwyczaj publikowanych w kwietniu). O wszelkie dotacje rolnicy ekologiczni ubiegają się samodzielnie, załączając odpowiednie dokumenty wystawione, bądź poświadczone przez jednostkę certyfikującą.